Child Custody: Relocation of the Child to Another Country in Consensual Divorce

In recent years, one of the most common issues arising in Family Law in relation to custody of a minor child in the context of a consensual divorce is the case of relocation to another country. In relation to this issue, decision no. 23/2017 of the Single-Member Court of First Instance of Sparta ruled, inter alia, that the parent to whom custody of the minor child has been assigned has, in principle, the right, within the framework of determining the child’s place of residence, to remove the child from Greece and establish residence in another country of their choice, as well as to determine when the relocation of the child abroad constitutes an abusive exercise of parental responsibility. In such a case, the other parent, who has the right of communication with the child, may request that custody be assigned to them, but not the prohibition of the child’s removal from the parent who holds custody (summary from Chronika Idiotikou Dikaiou 2017, p. 347).

More specifically, pursuant to Article 1441 of the Civil Code regarding consensual divorce, as amended by Article 3 §2 of Law 4055/2012, “The spouses may dissolve their marriage by written agreement, provided that it has lasted for at least six months prior to its conclusion. This agreement is signed by the parties and their duly authorized lawyers or only by the latter, provided that they are vested with a special power of attorney, which must have been granted within the last month prior to the signing of the agreement. If there are minor children, in order for the marriage to be dissolved, the above agreement must be accompanied by another written agreement between the spouses regulating custody and communication with the children, which remains in force until a court decision is issued on the matter pursuant to Article 1513. The above written agreement, as well as the agreement concerning custody, communication and maintenance of the minor children, where applicable, are submitted together with the special powers of attorney, where required, to the competent Single-Member Court of First Instance, which, by its decision issued under the procedure of voluntary jurisdiction, ratifies the agreements and declares the dissolution of the marriage, provided that the legal requirements are met. The decision of the Single-Member Court of First Instance concerning custody, communication and maintenance of minor children constitutes an enforceable title.”

Furthermore, pursuant to Article 1518 §1 of the Civil Code, custody of the person of the child includes, in particular, upbringing, supervision, education and schooling, as well as determination of the child’s place of residence, while according to Article 1520 §1 of the Civil Code, the parent with whom the child does not reside retains the right of personal communication with the child. In addition, Article 5 of the Hague Convention of 25.10.1980 provides that, for the purposes of the Convention: (a) “rights of custody” include rights relating to the care of the child, and in particular the right to determine the child’s place of residence, while (b) “rights of access” include the right to take a child for a limited period of time to a place other than the child’s habitual residence.

Therefore, from the combined interpretation of these provisions, it follows that the parent to whom custody of the child has been assigned, even temporarily, has the right to determine the place of residence of the child, within which they may remove the child from Greece and establish residence in another country of their choice. In such a case, however, the other parent has the right, within the framework of exercising their right of communication, to bring the child to Greece (where that parent resides) for a certain period of time, the duration of which shall be determined by the court decision regulating the exercise of the right of communication (Opinion of the Prosecutor of the Supreme Court no. 1/1999, NoV 48, 272).

It is emphasized, however, that the right to determine or change the child’s place of residence must not be exercised abusively, with the sole purpose of frustrating communication, as such conduct may constitute improper exercise of parental responsibility within the meaning of Articles 1532–1533 of the Civil Code. Moreover, always acting in the best interests of the minor child, any change in residence must be assessed in light of the potential adverse effects resulting from disruption of communication with the other parent and, where appropriate, must yield to such considerations; otherwise, it may constitute improper exercise of parental responsibility or justify a different regulation of parental responsibility under Article 1536 of the Civil Code due to a change in circumstances (see Thessaloniki Court of Appeal 1324/2001, Arm. 2003, 1442; Athens Court of First Instance 1028/2011, EllDni 2012, 253).

Consequently, although the relocation of the child abroad by the custodial parent may give rise to the right of the other parent to request removal of custody and its assignment to them, in the interest of the child, it does not entail a prohibition on the removal of the child from the custodial parent, as such a prohibition would effectively amount to a restriction on the custodial parent’s freedom of movement, which is not permitted under Article 5 of the Constitution and Article 12 of the International Covenant on Civil and Political Rights (ratified by Law 2462/1997) (Athens Court of First Instance 1820/2009, Chronika Idiotikou Dikaiou 2009, 512).

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 1441 του Αστικού Κώδικα αναφορικά με το συναινετικό διαζύγιο, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 3 § 2 του ν. 4055/2012, «Οι σύζυγοι μπορούν με έγγραφη συμφωνία να λύσουν το γάμο τους, εφόσον έχει διαρκέσει τουλάχιστον έξι μήνες πριν από την κατάρτισή της. Η συμφωνία αυτή υπογράφεται από τα συμβαλλόμενα μέρη και από τους πληρεξουσίους δικηγόρους τους ή μόνον από τους τελευταίους, εφόσον είναι εφοδιασμένοι με ειδικό πληρεξούσιο, το οποίο πρέπει να έχει δοθεί μέσα στον τελευταίο μήνα πριν από την υπογραφή του συμφωνητικού. Αν υπάρχουν ανήλικα τέκνα, για να λυθεί ο γάμος πρέπει η ανωτέρω συμφωνία να συνοδεύεται με άλλη έγγραφη συμφωνία των συζύγων που να ρυθμίζει την επιμέλεια των τέκνων και την επικοινωνία με αυτά, η οποία ισχύει ώσπου να εκδοθεί η απόφαση για το θέμα αυτό σύμφωνα με το άρθρο 1513. Η κατά τα ανωτέρω έγγραφη συμφωνία, καθώς και το έγγραφο συμφωνητικό που αφορά την επιμέλεια και την επικοινωνία των ανήλικων τέκνων ή τη διατροφή αυτών, εφόσον έχει συμφωνηθεί, υποβάλλονται μαζί με τα ειδικά πληρεξούσια, όταν απαιτείται, στο αρμόδιο μονομελές πρωτοδικείο, το οποίο με απόφασή του, που εκδίδεται κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, επικυρώνει τις συμφωνίες και κηρύσσει τη λύση του γάμου, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Η απόφαση του μονομελούς πρωτοδικείου που αφορά την επιμέλεια, επικοινωνία και διατροφή των ανήλικων τέκνων αποτελεί εκτελεστό τίτλο».

Περαιτέρω, όπως ορίζεται από το άρθρο 1518 § 1 ΑΚ η επιμέλεια του προσώπου του τέκνου περιλαμβάνει κυρίως την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση και την εκπαίδευσή του, καθώς και τον προσδιορισμό του τόπου της διαμονής του, ενώ σύμφωνα με το άρθρο 1520 § 1 ΑΚ ο γονέας, με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο, διατηρεί το δικαίωμα της προσωπικής επικοινωνίας με αυτό. Επιπρόσθετα, σημειώνεται ότι στο άρθρο 5 της Διεθνούς Σύμβασης της Χάγης της 25.10.1980, ορίζεται ότι κατά την έννοια της παρούσας σύμβασης: α) το «δικαίωμα επιμέλειας» περιλαμβάνει το δικαίωμα αναφορικά με την μέριμνα του παιδιού, και ιδίως το δικαίωμα προσδιορισμού του τόπου διαμονής του, ενώ β) το «δικαίωμα επικοινωνίας» περιλαμβάνει το δικαίωμα να μεταφέρει κάποιος το τέκνο για ορισμένο χρονικό διάστημα σε τόπο άλλο από τον τόπο της συνήθους διαμονής του.

Συνεπώς, από τον συνδυασμό των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι ο γονέας, στον οποίο έχει ανατεθεί, έστω και προσωρινά, η επιμέλεια του προσώπου του παιδιού, έχει το δικαίωμα καθορισμού του τόπου διαμονής του, στα πλαίσια του οποίου μπορεί να απομακρύνει το τέκνο από την Ελλάδα και να το εγκαταστήσει σε άλλη χώρα της επιλογής του. Στην περίπτωση αυτή , ωστόσο, ο άλλος γονέας έχει δικαίωμα, στα πλαίσια της άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας με το τέκνο, να το μεταφέρει στην Ελλάδα (όπου είναι ο τόπος της δικής του διαμονής) για ορισμένο χρονικό διάστημα, η διάρκεια του οποίου θα ορισθεί από το δικαστήριο με τη δικαστική απόφαση που ρυθμίζει την άσκηση του δικαιώματος της προσωπικής επικοινωνίας (ΓνωμΕισΑΠ 1/1999, ΝοΒ 48, 272). Βέβαια υπογραμμίζεται πως σε καμία περίπτωση το δικαίωμα προσδιορισμού ή μεταβολής του τόπου διαμονής του τέκνου δεν πρέπει να ασκείται καταχρηστικώς, με αποκλειστικό σκοπό τη ματαίωση της επικοινωνίας, η περίπτωση της οποίας ενδέχεται να οδηγήσει σε περίπτωση κακής άσκησης της γονικής μέριμνας όπως προσδιορίζεται από τα άρθρα 1532-1533 ΑΚ. Εξάλλου, δρώντας πάντα με γνώμονα το πραγματικό συμφέρον του ανήλικου τέκνου η μεταβολή του τόπου διαμονής  θα πρέπει να σταθμίζεται κάθε φορά με τις ενδεχόμενες δυσμενείς επιπτώσεις που μπορεί να συνεπάγεται η διακοπή της επικοινωνίας με τον άλλο γονέα και μάλιστα να υποχωρεί έναντι αυτής, διαφορετικά συντρέχει ενδεχομένως περίπτωση κακής άσκησης της γονικής μέριμνας όπως αναφέρεται κι ανωτέρω ή δικαιολογεί διαφορετική ρύθμιση της γονικής μέριμνας κατά το άρθρο 1536 ΑΚ λόγω μεταβολής των συνθηκών (βλ. ΕφΘεσ 1324/2001, Αρμ. 2003, 1442, ΜΠρΑθ 1028/2011, ΕλλΔνη 2012, 253).  Επομένως, παρότι η μεταφορά του τέκνου στο εξωτερικό από τον γονέα που έχει την επιμέλειά του μπορεί να θεμελιώσει δικαίωμα του άλλου γονέα να ζητήσει την αφαίρεση της επιμέλειας και την ανάθεσή της σε αυτόν στα πλαίσια του συμφέροντος του τέκνου δεν συνεπάγεται και την απαγόρευση της απομάκρυνσής του από τον γονέα που έχει την επιμέλειά του, αφού κάτι τέτοιο θα οδηγούσε ουσιαστικά σε απαγόρευση εξόδου από τη χώρα του γονέα, που έχει την επιμέλεια, η οποία δεν επιτρέπεται κατά το άρθρο 5 του Συντάγματος και το άρθρο 12 του Διεθνούς Συμφώνου της Νέας Υόρκης, που κυρώθηκε με τον ν. 2462/1997 (ΜΠρΑθ 1820/2009, ΧρΙΔ 2009, 512).